Orqan və toxuma transplantasiyası müasir tibbin ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Bu üsul sayəsində son mərhələ orqan çatışmazlığından əziyyət çəkən minlərlə insanın həyatı xilas edilir və həyat keyfiyyəti yaxşılaşdırılır. Lakin transplantasiya yalnız tibbi məsələ deyil, eyni zamanda etik, hüquqi və sosial aspektləri olan mürəkkəb bir sahədir. Buna görə də hər bir ölkədə transplantasiya fəaliyyətinin qanunvericiliklə tənzimlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanda orqan və toxuma transplantasiyası sahəsi 2020-ci ildə qəbul edilmiş “İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında” Qanun ilə tənzimlənir. Bu qanun donorların, resipiyentlərin (orqan alan şəxslərin) və tibb müəssisələrinin hüquq və vəzifələrini müəyyən edir.
Qanunun əsas məqsədləri bunlardır:
- İnsan həyatının və sağlamlığının qorunması;
- Donorluğun könüllülük prinsipi əsasında təşviqi;
- Orqan alverinin və qeyri-qanuni transplantasiyanın qarşısının alınması;
- Donor və resipiyent hüquqlarının müdafiəsi;
- Transplantasiya prosesinin şəffaf və ədalətli təşkil edilməsi.
Qanunvericiliyə əsasən donor iki formada ola bilər:
Canlı donor öz sağlamlığına ciddi zərər vermədən müəyyən orqan və ya toxumalarını bağışlaya bilər. Adətən böyrəyin biri, qaraciyərin bir hissəsi, sümük iliyi və bəzi digər toxumalar canlı donordan götürülə bilər. Donorluq yalnız könüllü razılıq əsasında həyata keçirilir.
Beyin ölümü təsdiq edilmiş şəxslərdən onların sağlığında verdikləri razılıq və ya qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş prosedurlar əsasında orqanların götürülməsi mümkündür. Azərbaycanda son illərdə vətəndaşların ölümündən sonra orqan donorluğuna razılıq və ya imtina etmələri üçün rəsmi mexanizmlər yaradılmışdır.
Hansı orqan və toxumalar transplantasiya edilə bilər?
Mövcud normativ sənədlərə əsasən aşağıdakı orqan və toxumaların transplantasiyası mümkündür:
- Ürək;
- Ağciyər;
- Böyrəklər;
- Qaraciyər;
- Mədəaltı vəzi;
- Mədə və bağırsaqlar;
- Uşaqlıq;
- Yuxarı və aşağı ətraflar;
- Sümüklər;
- Dəri və yumşaq toxuma kompleksləri;
- Sümük iliyi;
- Gözün buynuz qişası (kornea);
- Kök hüceyrələr.
Orqan alveri qanunla qadağandır
Beynəlxalq prinsiplərə uyğun olaraq Azərbaycanda insan orqanlarının alqı-satqısı qəti şəkildə qadağandır. Donorluq humanitar və könüllü fəaliyyət hesab olunur. Orqan və toxumaların kommersiya məqsədilə istifadəsi cinayət məsuliyyəti yaradır. Qanunvericiliyin əsas məqsədlərindən biri də transplantasiya prosesinin etik normalara uyğun həyata keçirilməsini təmin etməkdir.
Azərbaycanda transplantasiya prosesinin koordinasiyası üçün Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzi yaradılmışdır. Mərkəz donor və resipiyent məlumat bazasının idarə olunmasını, gözləmə siyahılarının aparılmasını və transplantasiya prosesinin təşkilini həyata keçirir.
Orqan donorluğu və transplantasiyası yalnız fərdi xəstələrin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sağlamlığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir donorun bağışladığı orqanlar bir neçə insanın həyatını xilas edə bilər. Bu səbəbdən əhalinin maarifləndirilməsi, donorluq mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi və qanunvericilik mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi mühüm vəzifələrdəndir.
Transplantasiya sahəsində müasir qanunvericiliyin mövcudluğu insan həyatının qorunmasına, tibbi xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və cəmiyyətdə donor mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir. Hüquqi tənzimləmə donorların və resipiyentlərin hüquqlarını qorumaqla yanaşı, transplantasiya prosesinin təhlükəsiz, şəffaf və etik prinsiplərə uyğun həyata keçirilməsini təmin edir.
Unutmayaq: Bir donor bir neçə insana ikinci həyat şansı verə bilər.
