Məhkəmə tibbi ekspertiza tibb elmi ilə hüquq sisteminin qovuşduğu xüsusi fəaliyyət sahəsidir. Bu sahənin əsas məqsədi cinayət, mülki və inzibati işlər üzrə tibbi xarakterli məsələlərin elmi əsaslarla araşdırılması və məhkəmə orqanlarına obyektiv rəy təqdim edilməsidir.
Sadə dillə desək, məhkəmə tibbi ekspertiza insan sağlamlığı, xəsarətləri, ölüm halları və digər tibbi faktlarla bağlı hüquqi suallara cavab verən elmi fəaliyyət növüdür.
Məhkəmə-tibbi ekspertiza aşağıdakı hallarda təyin oluna bilər:
- Ölüm səbəbinin müəyyən edilməsi;
- Bədən xəsarətlərinin ağırlıq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi;
- Yol-nəqliyyat hadisələri zamanı zədələrin araşdırılması;
- İş qabiliyyətinin itirilməsinin müəyyən edilməsi;
- Cinsi toxunulmazlığa qarşı cinayətlərin araşdırılması;
- Zəhərlənmə hallarının tədqiqi;
- Tibbi müdaxilələrin nəticələrinin qiymətləndirilməsi;
- Şəxsiyyətin müəyyən edilməsi üçün DNT və digər bioloji müayinələrin aparılması.
Məhkəmə-tibbi ekspert hadisə ilə bağlı təqdim olunan materialları araşdırır, tibbi sənədləri təhlil edir, zəruri hallarda müayinə və laborator analizlər aparır və nəticədə ekspertiza rəyi hazırlayır.
Ekspertin vəzifəsi ittiham və ya müdafiə tərəfini dəstəkləmək deyil. Onun əsas missiyası obyektiv elmi nəticə təqdim etməkdir.
Məhkəmə tibbi ekspertizasının ən tanınmış istiqamətlərindən biri ölüm hallarının araşdırılmasıdır. Bu zaman ekspert aşağıdakı suallara cavab axtarır:
- Ölümün səbəbi nə olmuşdur?
- Ölüm təbii, zorakı və ya naməlum səbəbdəndirmi?
- Ölüm nə vaxt baş vermişdir?
- Ölümə səbəb olan amillər hansılardır?
Bu məlumatlar cinayət işlərinin istintaqında və məhkəmə araşdırmalarında mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan qanunvericiliyində xəsarətlərin yüngül, az ağır və ağır hesab olunması hüquqi nəticələrə birbaşa təsir göstərir. Məhz buna görə xəsarətin xarakterinin və ağırlıq dərəcəsinin müəyyən edilməsi məhkəmə-tibbi ekspertin səlahiyyətinə daxildir.
Ekspertiza rəyi məhkəmənin qərar qəbul etməsində əsas sübutlardan biri hesab olunur.
Son illərdə bu sahədə texnologiyaların inkişafı ekspertizaların dəqiqliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır.
Müasir metodlara aşağıdakılar daxildir:
- DNT analizləri;
- Toksikoloji müayinələr;
- Rəqəmsal görüntüləmə texnologiyaları;
- Histoloji və molekulyar analizlər;
- Biometrik identifikasiya üsulları.
Bu texnologiyalar həm şəxsiyyətin müəyyən edilməsində, həm də mürəkkəb ölüm və xəsarət hallarının araşdırılmasında mühüm rol oynayır.
Bir çox hallarda vətəndaşlar məhkəmə tibbi ekspertizasının yalnız cinayət işlərinə aid olduğunu düşünürlər. Halbuki ekspertiza mülki və inzibati işlərdə də tətbiq oluna bilər.
Məsələn:
- Əmək qabiliyyətinin itirilməsi ilə bağlı mübahisələrdə;
- Tibbi xidmətin keyfiyyəti ilə bağlı iddialarda;
- Sığorta hadisələrinin araşdırılmasında;
- Ailə hüququ ilə əlaqədar bəzi mübahisələrdə.
Məhkəmə tibbi ekspertiza hüququn və tibbin ortaq fəaliyyət sahəsi olmaqla cəmiyyətdə ədalətin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Ekspertlərin hazırladığı elmi əsaslandırılmış rəylər istintaq və məhkəmə proseslərində həqiqətin müəyyən edilməsinə kömək edir. Müasir laborator texnologiyaların tətbiqi isə bu sahənin etibarlılığını və obyektivliyini daha da artırır.
Ədalətli məhkəmə araşdırmasının vacib elementlərindən biri olan məhkəmə tibbi ekspertiza həm insan hüquqlarının qorunmasına, həm də hüquqi qərarların elmi əsaslarla qəbul edilməsinə xidmət edir.
