Son illərdə dünyanın müxtəlif regionlarında denge qızdırması hallarında rekord artım müşahidə olunur. Bir zamanlar əsasən tropik və subtropik ölkələrin problemi hesab edilən bu xəstəlik artıq Avropada, Şimali Amerikada və digər mülayim iqlim zonalarında da səhiyyə orqanlarının diqqət mərkəzinə çevrilib. Bu vəziyyət təbii olaraq mühüm bir sual yaradır: denge qızdırmasının sürətlə yayılmasının əsas səbəbi iqlim dəyişikliyidirmi?
Mütəxəssislərin fikrincə, cavab qismən "bəli"dir. Lakin problemin arxasında yalnız iqlim amili deyil, urbanizasiya, beynəlxalq səyahətlər, əhali artımı və vektor nəzarətindəki çətinliklər də dayanır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, denge son onilliklərdə ən sürətlə yayılan vektor mənşəli virus xəstəliklərindən birinə çevrilib. 2000-ci ildə ÜST-yə təxminən 500 min yoluxma halı bildirilirdisə, 2024-cü ildə bu rəqəm 14,6 milyonu keçib. Xəstəlik hazırda 100-dən çox ölkədə endemik hesab olunur.
Mütəxəssislər bu artımın bir neçə əsas səbəbini qeyd edirlər:
- İqlim dəyişiklikləri;
- Ağcaqanadların yeni ərazilərə yayılması;
- Sürətli və plansız urbanizasiya;
- Beynəlxalq turizmin artması;
- Əhali hərəkətliliyinin yüksəlməsi;
- Epidemioloji nəzarət sistemlərinin qeyri-bərabər inkişafı.
Denge virusunu yayan əsas vektorlar Aedes aegypti və Aedes albopictus ağcaqanadlarıdır. Bu həşəratlar temperatur və rütubətə son dərəcə həssasdırlar.
Havanın istiləşməsi nəticəsində:
- Ağcaqanadların çoxalma sürəti artır;
- Yumurtaların inkişaf müddəti qısalır;
- Yetkin ağcaqanadların yaşama müddəti uzanır;
- Virusun ağcaqanad daxilində çoxalması sürətlənir;
- Yoluxdurucu ağcaqanadların sayı artır.
ÜST qeyd edir ki, temperatur, rütubət və yağıntı miqdarındakı dəyişikliklər denge virusunun ötürülməsini birbaşa təsir edən amillərdir. İqlim dəyişikliyi nəticəsində yaranan isti və rütubətli mühit ağcaqanadlar üçün daha əlverişli şərait yaradır.
Denge artıq Avropaya da yayılır
Bir neçə il əvvələ qədər denge əsasən tropik ölkələrlə əlaqələndirilirdi. Lakin hazırda vəziyyət dəyişir.
ÜST-nin Avropa Regional Bürosunun məlumatına görə, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində artan temperatur, rütubət və yağıntılar denge daşıyıcısı olan Aedes ağcaqanadlarının Avropada məskunlaşmasına şərait yaradır. Fransa, İtaliya və İspaniyada yerli yoluxma halları qeydə alınıb. Bu isə xəstəliyin artıq yalnız idxal olunmuş infeksiya olmadığını göstərir.
Alimlər bu suala ehtiyatla yanaşırlar. Denge epidemiyalarının artması yalnız temperaturun yüksəlməsi ilə izah edilə bilməz.
Sürətli şəhərləşmə nəticəsində yaranan sıx yaşayış məntəqələri, su saxlanılan qablar və tullantılar ağcaqanadların çoxalması üçün ideal mühit yaradır.
Müasir dövrdə insanlar bir neçə saat ərzində qitələrarası səyahət edə bilirlər. Yoluxmuş şəxslər virusu yeni regionlara daşıya bilir və əgər həmin ərazidə uyğun vektor mövcuddursa, yerli yoluxma zənciri yarana bilər.
Daha çox insanın şəhərlərdə yaşaması ağcaqanad-insan təmasını artırır və virusun dövriyyəsini asanlaşdırır.
ÜST də vurğulayır ki, denge hallarının artmasına təsir edən amillər arasında iqlim dəyişiklikləri ilə yanaşı urbanizasiya, əhali hərəkətliliyi və sosial faktorlar da mühüm rol oynayır.
Bir çox tədqiqatlar göstərir ki, qlobal temperaturun artması davam etdikcə denge riski olan ərazilərin coğrafiyası da genişlənəcək. Hazırda dünya əhalisinin təxminən yarısı denge riski altında yaşayır və hər il 100–400 milyon arasında yoluxma baş verdiyi təxmin edilir.
Bəzi modellər göstərir ki, iqlim dəyişikliyi nəticəsində əvvəllər təhlükəsiz hesab edilən regionlar gələcəkdə denge üçün əlverişli mühitə çevrilə bilər. Xüsusilə mülayim iqlim qurşaqlarında yaşayan ölkələr üçün bu, yeni epidemioloji çağırış deməkdir.
Azərbaycanda hazırda yerli denge ötürülməsi qeydə alınmasa da, qlobal istiləşmə və beynəlxalq səyahətlərin artması gələcək risklərin qiymətləndirilməsini vacib edir.
Bu baxımdan:
- Vektor monitorinqinin gücləndirilməsi;
- Epidemioloji nəzarət sistemlərinin inkişaf etdirilməsi;
- Ağcaqanadlarla mübarizə tədbirlərinin təkmilləşdirilməsi;
- Əhalinin maarifləndirilməsi;
- İqlim və sağlamlıq üzrə inteqrasiya olunmuş yanaşmaların tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
"Denge qızdırmasının dünyada artmasının səbəbi iqlim dəyişikliyidirmi?" sualına verilə biləcək ən doğru cavab budur: iqlim dəyişikliyi əsas amillərdən biridir, lakin yeganə səbəb deyil. Artan temperatur, dəyişən yağıntı rejimi və yüksələn rütubət ağcaqanadların yayılması üçün əlverişli şərait yaratsa da, urbanizasiya, qlobal mobillik və sosial faktorlar da bu prosesə ciddi təsir göstərir.
Bununla belə, elm adamları və beynəlxalq səhiyyə qurumları bir məsələdə həmfikirdirlər: iqlim dəyişiklikləri davam etdikcə denge və digər vektor mənşəli xəstəliklərin yayılma riski də artmağa davam edəcək. Bu səbəbdən gələcəyin epidemiyalarına qarşı mübarizə yalnız səhiyyə sistemlərinin deyil, həm də iqlim siyasətlərinin gücləndirilməsini tələb edir.
